حاصل مىگردد كه عكس آن صادق نيست ؛ زيرا گاه يك چيز به وسيلهء چند علم پياپى معلوم مىگردد ، در حالىكه به وسيلهء يك علم ، چند معلوم پشت سر هم تحقّق نمىيابد . ممكن است يك چيز در دو زمان متفاوت به وسيلهء دو علم دانسته شود ، اما دو نفر نمىتوانند يك چيز را در دو زمان مختلف به وسيلهء يك علم بدانند ، در حالىكه دو نفر ممكن است چيزى را با دو علم بدانند . 153 . ديگران گفته‌اند : براى هرمعلومى علمى و براى هرعلمى معلومى بايد باشد . ما با دو علم به يك چيز آگاهى پيدا نمىكنيم ، چه اينكه ما وقتى نسبت به خدا علم پيدا مىكنيم ، او را به وسيلهء يك علم شناخته‌ايم و همراه اين علم ، به علم ديگرى نياز نداريم كه او را به آن بشناسيم . وقتى زيد را در اين لحظه شناختيم ، ديگر نمىتوانيم دوباره [ با همين علم ] او را عينا در لحظهء بعد بشناسيم ؛ زيرا او هرلحظه در حال تغيير است . . . « 1 » و علم دوم به معلومى تعلّق مىگيرد كه با معلوم اول متفاوت است . 154 . گروهى ديگر چنين استدلال كرده‌اند : اگر ممكن باشد به وسيلهء يك علم نسبت به دو چيز علم پيدا كنيم ، در اين صورت جهل نسبت به يكى از آن دو معلوم مساوى با جهل نسبت به هر دوى آنهاست ، زيرا علم به يكى از آن دو كه همراه من است ، در واقع علم به هردو معلوم است و اگر غير اين باشد من به هيچ كدام علم ندارم . همين‌كه امور معلومى وجود دارد [ با اين ] كه برخى از جنبه‌هاى دانسته شده آن مورد جهل قرار گرفته است ، اين عقيده را تكذيب كرده ، رأى و استدلال پيشينيان را تقويت مىكند . ما نيز به همين سخن قائليم . 155 . گفته‌اند : برخى از اراده‌ها فعل را تحقّق مىبخشد و برخى از آنها فعل را به دنبال ندارد . اراده‌اى كه مراد خود را ايجاد مىكند ، با ارادهء تسويف و تأخير متفاوت است ، زيرا تسويف امرى بر خلاف عزم و تصميم است . 156 . گروهى ديگر وجود اراده‌اى را كه موجب فعل شود از اساس منكرند ، زيرا اراده فعل بنده است ؛ او مىتواند اراده كند و تصميم بگيرد ولى

--> ( 1 ) . افتادگى از متن اصلى است . ( م )